Поиск

Хайриддин Султон

Народный писатель Узбекистана

 

Устоз ёзувчи Хайриддин Султон табиатан камтарин, аммо ёзган асарлари барча ёзувчилар ибрат олса арзийдиган, санъат даражасидаги юксак, бадиий пишиқ, пухта асарлардир.

Қалби Ватан ва халқ қайғуси билан тўлиб тошган бу буюк ёзувчининг ҳикояларини ўқиган ўқувчи асло зерикмайди.

Унинг барча асарларида адабий қаҳрамонлар тирикдай, воқеалар эса, изчил ва ҳаётий акс этдирилган.
Психоаналитика, яъни руҳий таҳлил ҳам кучли.
Қуйида устознинг "Бунчалар ширинсан, эй аччиқ ҳаёт!" номли ҳикоясини ҳукмингизга ҳавола қиламиз.

Бу тарихий ҳикояда фақат чор россияси босқини, қаҳрамон аёл Қурбонжон додхо ва қатл қилинган ўғилнинг фожиали қисмати, халқимизнинг аянчли тарихигина акс этмаган.

Ўз ўқувчисини сеҳрлаб қўядиган бу умуминсоний ҳикоя ИНСОН фожиаси акс этдирилган ажойиб қайғули санъат асаридир.


Холдор Вулқон
22/09/2022 йил. Канада, Онтерио.


 

Бунчалар ширинсан, эй аччиқ ҳаёт!

(Ҳикоя)


Қурбонжон додхоҳ 1865 йилдан то 1880 йилгача Помирда бир саркарда сифатида халқни ўз атрофига тўплаб, қўлида яланг қилич билан фон Кауфманга қарши курашди. У шу даражада жасоратли бир хотин эдики, ўғли Қамчибек Кауфман томонидан асир қилиниб, дорга осилаётганда, дор тагига келиб, ўғлига хитобан:
— Хайр, ўғлим, ота-боболаринг ҳам душман кўлида ҳалок бўлди, Шаҳид ўлмоқ бизга мерос. Сенга берган сутим оқ бўлсин! — дея олган ва отининг жиловини терс буриб, ўғлининг тортаётган азоб уқубатларидан шартта юз ўгириб кета олган хотиндир».

 

Ғафур Ғулом

 

* * *


Минг саккиз юз етмиш олтинчи йил, йигирма олтинчи феврал. Марғилон.
Қаҳратон қаҳридаги рутубатли, хазин бу кун қишнинг одатий кунларидан деярли фарқ қилмай ниҳоясига етмоқда эди. Бу кун ҳам шаҳар одатдагидек тонг қоронғисида муаззинларнинг овози билаи уйғонди. Азонни эшитган аҳли муслим бу кун ҳам шоша-пиша таҳорат олиб, яхлаган йўлаклардаги қор-қировларни ғижирлатганча эрталабки изғиринда жунжика-жунжика масжид сари шошилди; бу кун ҳам паст-баланд томлар устида ҳар доимгидек заиф, беқарор кўкиш тутун хийла вақт муаллақ осилиб турди; бу кун ҳам қуёш худди совқотаётгандек осмонда бир муддат сийқа танга каби хира ялтираб, сўнг паға-паға кулранг булутлар остига кириб кўздан йўқолди, тирикчилик ғамида яйдоқ кўчаларда сарсон суринган турфа одамлар бу кун ҳам шаҳарнинг руҳсиз қиёфасига маъюс бир жонланиш бергандек бўлдилар…
Хуллас, қаҳратон қишнинг бефайз, жимжит бу куни шу чоққача бу кўҳна шаҳар ўз бошидан кечирган минглаб кунлар цингари йўқлик сари ботиб, бир палла, туйқусдан мисли кўрилмаган ола-тўполон бошланди. Бозор майдони тўрт томондан гурас-гурас оқиб келаётган одамлар билан тўлди.
Майдон шаҳар бунёд бўлгандан буён ҳали бу қадар тумонатни кўрмаган эди. Аччиқ изғирин юз-кўзга игнадек санчилади, суяк-суякларни зирқиратади, бўғотлардаги, томлар бошидаги сумалакларни қамчиси билан савалайди, бор тирик жонни ин-инига ҳайдайди, аммо молбозорга туташ яланг саҳнда чумолидек ғужғон ўйнаган оломон тинимсиз қайнаб-тошади. Шоп-мўйлов, кўзлари чақчайган казакларнинг важоҳатидан қути ўчиб дўконларини апил-тапил тақа-тақ ёпиб чиққан баққол ва ҳунармандлар, бозиллаган танчалари олдидан ҳайдаб келтирилган, нима гаплигини англаёлмай гаранг бўлиб, чиммат остидан саросима ва қўрқув билан мўралаб турган хотин-халаж, «Ла ҳавла…»ни бир лаҳза тилидан қўймаган кампирлар, хўмрайган, ялангтўш чоллар, бурнининг суви оқиб йиғламсираган бола-бақралар…
Ҳамманинг оғзида бир гап, ҳамманинг юрагида бир ваҳима: «Қамчибек осилармиш!»
Майдонни отлиқ казаклар халқа шаклида қуршаган. Минбарга ўхшатиб тахтадан ясалган тўрдаги омонат шоҳсупадан Туркистон ўлкаси генерал-губернатори фон Кауфман, Фарғона жазо экспедициясининг бошлиғи, сочлари оппоқ, қош-кўзлари қоп-қора генерал-маёр Тротский, хушқомат, хушфеъл флигел-адъютант княз Боярский, пакана, оқсоқ полковник Лусаров, Фарғона ҳарбий губернаторлигининг амалдорлари, тулки тумоқ кийган Абдураҳмон офтобачи ва совуқданми, қўрқувданми қунишган бир неча маҳаллий аъёнлар бирин-кетин жой олдилар.
Шамол тобора кучлироқ эса бошлади.
Майдонга яна иккита пиёда аскарлар ротаси кириб келди-да, саф бошидаги яғриндор офитсернинг командасига биноан тўртбурчак ҳосил қилиб тўхтади.
Яғриндор офитсер — Ляхов фамилияли маёр шоҳсупага яқинлашиб, Кауфманга чест берди:
— Ҳамма нарса тайёр, зоти олийлари. Бошлашга ижозат этадиларми?
Кауфман соатига қаради:
— Бир минутга, маёр. Менинг рафиқам ҳам келмоқчи эди. Бир оз кутсак. А, ана, ўзи ҳам келяпти шекилли.
Иккита йўрға тўриқ қўшилган зангори карета шалдираганча майдонга кириб келди. Шоҳсупа ёнида турган адъютантлардан бири шоша-пиша бориб карета эшигини очди. Барра қундуз мўйнали пўстинлари остидаги мовий кўйлакларнинг бурма этакларини авайлаб кўтарганча иккита хоним олдинма-кейин каретадан тушди. Ёши ўтинқираброқ қолган, лекин ҳали расо қадди-қомати буни яшириб турган биринчи аёл шеригига ниманидир уқтира-уқтира, шоҳсупа сари юраркан, Кауфман унинг истиқболига икки-уч қадам пешвоз чиқди. Губернаторни қуршаган аъёнлар табассум билан унга эргашдилар.
—Аҳ, азизам, афв этасан, хиёл ушланиб қолдик. Аччиғинг чиқмасин, биласан-ку биз аёлларни: кўзгу деган нарса шундай оҳанрабоки… — Олдинда келаётган хоним Кауфманга шундай дея, офитсерларга навозиш ила жилмайди. — Салом, жаноблар!
Тротский, Лусаров, Ляхов ва флигел-адъютант Боярский бир-бир келиб, унинг қордек оқ, нозик бармоқларидан ўпдилар.
—Оҳ, княз, княз! — дея бош чайқади Кауфман хоним Боярскийга қараб истиғно билан лабларини бураркан. — Бизни бутунлай унутиб юбордингиз. Яхши эмас, худо ҳаққи, яхши эмас. Ахир, бизнинг сафаримиз ҳам охирлаб қолди, ҳадемай… Танишинг, бу хоним полковник Шчербаковнинг рафиқаси графиня Анна Ипполитовна, «Биз танишмиз», дейсизми? Оҳ, княз, княз!
Флигел-адъютант хиёл қизариб, кулимсираб турарди.
—Мен бундай қўрқинчли томошаларга асло иштиёқманд эмасман, — деди губернатор хоним Лусаровга мурожаат қилиб. — Кеча эримдан: «Бу исёнчилар қандай одамлар?» деб сўрасам. «Эртага майдонга борсанг, ўз кўзинг билан кўрасан», деди. Айтинг-чи, полковник, улар ростдан ҳам шу қадар даҳшатлими?
Лусаров оғзини очмасдан кулди, кўзларини қисганча жиддий қиёфада алланимани сўзлай кетди. Губернатор хоним қулоқ солаётгандек кўринса-да, хаёли паришон экани сезилиб турарди.
—Бошланг! — деди Кауфман Ляховга қараб. — Олиб чиқинг!
Майдон ўртасида ивирсиб юрган қизил этикли, патак соқол, қари солдат шинелини ечди, дор тагидаги тўнкаларни қимирлатиб кўрди, сиртмоқнинг тугунини синчиклаб текширди-да, қўнжига ёпишган қорни қоқиб, майдоннинг нариги бошига қараб кетди.
Оломон орасида бирдан шовур-шувур кўтарилди: тўрт азамат казак одамлар ҳалқасини ёриб, кўк шоҳи тўнининг пахтаси оқиб ётган, кулча юзлари моматалоқ, қўллари кишанбанд бир йигитни ҳайдаб келарди.
— Шуми? — деб сўради графиня Шчербакова чиройли мовий кўзларини ҳайрат ичра катта-катта очиб.
— Ҳа, графиня, — деди Боярский.
— Бечора!
— Оҳ, монсиер, мен чидаёлмайман шекилли, — деди губернатор хоним уҳ тортиб. — Кун ҳам совиб кетдими?
— Азизам, яхшиси уйга қайтақол, — деди Кауфман. — Сенга шамол қаттиқ таъсир қилиши мумкин. Кеча «Бошим оғрияпти», деган эдинг. Ҳар қалай, бу ер Санкт-Петербург эмас.
—  Майли, ҳечқиси йўқ, бир оз турай-чи, — дея оҳиста шивирлади губернатор хоним.
Полковник Лусаров қўлидаги қоғозни шоҳсупага чиқиб келган Ляховга узатди. Маёр олдинга ўтиб қоғозни очди, баланд, тиниқ овоз билан дона-дона қилиб ҳукмни ўқий бошлади:
—«…Фарғона губернаторлиги ҳарбий-дала суди айбланувчи — сартия миллатига мансуб, маҳаллий Олой бекларидан Қамчибек Олимбек ўғлининг император аъло ҳазратлари салтанатига қарши қаратилган фитнакорлик хатти-ҳаракатларидан иборат жиноий фаолиятини кўриб чикди. Кўпдан-кўп ашёвий далиллар ва бевосита гувоҳларнинг шоҳидликлари асосида, чунончи, маҳаллий нуфузли боёнлардан Абдураҳмон офтобачининг сидқидилдан берган кўргазмалари оқибатида, айбланувчи Қамчибек Олимбек ўғлининг чиндан ҳам император аъзамга, унинг салтанатига, ҳарбий губернаторлик вакиллари ўрнатган тартиботларга катта Шикаст етказувчи йирик зараркунанда шахс эканлиги аниқланди. Айбланувчи Қамчибек Олимбек ўғли ака-укалари — қуролли тўдаларнинг бошлиқлари бўлмиш Абдуллабек, Маҳмудбек ва Ҳасанбек билан биргаликда Олой воҳасида бир қанча бузғунчилик ва қўпорувчилик ишларини амалга оширган, маҳаллий аҳоли губернаторлик томонидан қарор топдирилган турғун тартиботларга қарши оёқлантирилган. Унинг қўл остида
бўлган, давлат жиноятчиларидан иборат каллакесарлар шайкаси кейинги уч йил ичида айниқса фаоллаша бориб, ҳаракатдаги армия отрядларига, уларнинг жонли кучлари ва озиқ-овқат манбаларига сезиларли зарар етказган. Ҳарбий губернаторликнинг Қамчибеқ Олимбек ўғлига йўллаган бир қанча огоҳлантиришлари беписандлик билан рад этилган. Бу ёвуз шайкаларнинг саккиз йилдан ортиқ давом этган босқинчи-лик, хунрезликдан иборат фаолияти натижасида…»
Орқа томондан паст бўйли бир офитсер шоҳсупага яқинлашиб, полковник Лусаровнинг қулоғига нимадир деб шивирлади. Полковникнинг ранги оқарди, шоша-пиша Кауфманга юзланди:
—Зоти олийлари… — деб пичирлади у.— Зоти олийлари, Қурбонжон додхоҳ келаётган эмиш!
Кауфман унга ялт этиб қаради:
— Яъни, қандай қилиб? Йўлларга соқчи қўйилмаганмиди?
— Қўйилган, зоти олийлари. Княз Боярскийнинг ўқчи дивизиони билан учинчи драгун полки барча дарвоза ва асосий йўлларни қўриқламоқда. Бироқ… додхоҳ ёлғиз ўзи келаётган эмиш!
— Нима-а?
— Шундай, зоти олийлари.
Кауфман лабларини чимирди:
— Демак, у шаҳарда экан-да. Тушунолмай қолдим. Нима, бу хотин ақлдан озганми? Боши учун ўн беш минг сўм ассигнация тикилганини билмайди шекилли?
— Яхши, полковник, — деди Кауфман ўзини босиб. — Давом этаверинг. Қани, воқеалар ривожини кўрайлик-чи.
— Демак, тутишга буйруқ берайми?
— Нега? Қуролсиз, яроғсиз, ожиз бир аёлни куппа-кундузи, шаҳар майдонида, оломон олдида… Йўқ, полковник, фақат кузатиб туришга буйруқ беринг. У. эҳтимол, ўғли билан видолашмоқчидир. Нега энди уни бундан маҳрум этмоқ керак? Гуманист бўлинг, полковник!
— Хўп бўлади, зоти олийлари!
— «…сартия миллатига мансуб, маҳаллий Олой бекларидан Қамчибек Олимбек ўғлининг император аъло ҳазратлари салтанатига қарши қаратилган жиноий фаолиятини кўриб чиқиб, Фарғона губернаторлиги ҳарбий-дала суди уни ўлим жазосига — осиб ўлдиришга ҳукм қилади. Қукм қатъий, шикоят қабул этилмайди.
Ҳарбий-дала судининг раиси генерал-губернатор фон Кауфман. Янги Марғилон, 1876 йил, 26 феврал».
Маёр Ляхов ҳукмни ўқиб тугатди-да, Кауфман хомонга ўгирилиб, бош силкиб қўйди.
Соқчи казаклар Қамчибекни дор остига олиб келдилар. Кауфман поручик формасидаги тилмоч Сибгатуллинни чақириб, буюрди:
— Сўранг-чи, маҳкумнинг сўнгги истаги бормикан?
Тилмоч сўрашга улгурмади — панг товуши бирдан кўтарилган олағовур ичида кўмилиб кетди: кўк бахмал пешмат кийиб, оқ дакана ўраган Қурбонжон додхоҳ рўпарадан шитоб билан от ўйнатиб келар эди!
Орада ўттиз одим чамаси масофа, барчанинг юзида ҳайрат, таажжуб, тараддуд. Қўрқув…
— Полковник! — Кауфман оқ қўлқопли қўли билан Лусаровни имлади.— Мана, қаранг-а, додхоҳ тап тортмай келяпти. Сизнинг кўпгина офитсерларингиз жасорат бобида шу аёлдан ибрат олсалар чакки бўлмас эди. Бирор бурчакдан дайди ўқ отилиб, уни ҳалок қилиши мумкин-а, тўғри эмасми?
Лусаров унга тикилиб қолди.
— Қаранг-а, мутлақо қўрқмаётганга ўхшайди-я! — дея Кауфман мийиғида кулиб қўйди. — Ваҳоланки, дайди ўқ — дайди-да. Нима дейсиз, Лусаров?
— Тушундим, зоти олийлари, — деди Лусаров шивирлаб. — Менинг полкимда бир моҳир мерган бор. Урядник Епифанов.
— Яхши, полковник. Фақат, додхоҳ майдондан соғ-саломат чиқиб кетиши керак. Дайди ўқ унга истаган муюлишда ҳам тегиши мумкин, уқдингизми?
— Тушунарли, зоти олийлари.
Тилмоч минғиллаб, саволни учинчи бор такрорлади. Қамчибек жавоб бермади, кўзларини — ҳасрат, алам ва соғинчдан қовжираб ёнган кўзларини онасининг йўлига ўртаниб тикди, жисми жаҳонни ўртаб:
— Эна-эй-й! — деб ҳайқирди. — Жоним энам!..
Оломон ялписига гувлаб юборди.
Сувори эса ўктам матонат билан тобора яқинлашиб келар, тўриқ бедов бир текис йўрғалар, додхоҳнинг юзларида, маҳкам қимтилган лабларида сокин, хотиржам, ҳатто улуғвор бир ифода акс этар эди. Гўё у ўлим чангалидаги ўғлини кўрмаётгандек, унинг ситамкор ноласини эшитмаётгандек, оппоқ сочлари тўзғиган бошини баланд кўтарганча мағрур от йўрттириб келарди.
Халойиқ тўлқин уриб денгиздек чайқалди, ғазабнок гувиллади. Солдату офитсерлар ҳам тош қотган. Бирор кимса нима қиларини, нима деярини билмас эди. Ҳатто Кауфман ҳам саросима аралаш ваҳшат билан қовоқ уйиб турган ҳайкалга ўхшарди.
Додхоҳ солдатлар ҳалқасига яқинлашди, беш қадамлар нарида жиловни тортди. Тошдек оғир, тошдек қаттиқ сукунат чўкди.
— Болам! — деди додхоҳ. Овози бир лаҳза титраб кетди-ю, шу ондаёқ мардона, қаҳрли тус олди. — Болам! Шаҳид ўлмоқ бизга мерос! Ота-боболаринг ҳам душман қўлида ўлган! Алвидо, болам! Берган сутим оқ бўлсин! — У шундай дея оёғини узангига тираб, отнинг сағрисига зарб билан қамчи урди. Бедов осмонга сапчиб, суворини кўтара кетди.
—Рози бўлинг, эна! — Қамчибек ўпкаси тўлиб хирқираб қолди. — Рози бўлинг!
—Мингдан-минг розиман! — Додхоҳ қўлини фотиҳага очди. — Дийдор қиёматга қолди, болам! — Сўнг илкис орқасига қайрилиб, кунчиқар томон от қўйди.
От ёлига икки томчи қайноқ ёш томди. Икки томчи ёш араби бедовнинг вужуд-вужудини куйдириб юборгандек бўлди.
Оломон ҳамон ғалаён солиб гувиллар, тўлғаниб-тошар эди.
— Ҳа… Қизиқ, — Кауфман ўйга толган эди.
— «Олой маликаси» деганлари шуми? — деб сўради хотини. — Ахир, уни жуда кекса дейишарди-ку? Бу эса бемалол от чоптириб юрибди. Айт-чи, нега уни тутишмади?
— Ҳожати йўқ эди, азизам, — дея кулимсиради Кауфман. — У… ўзи таслим бўлиб келади! Мен уни шунга мажбур этаман!
— Менга қара, монсеньёр, биламан, ишларингга аралашишларини ёқтирмайсан, лекин шу йигитни ўлдирмай қўя қолишнинг иложи йўқми? — деди Кауфман хоним пўстиннинг ёқасини тузатаётиб. — Жудаям ёш экан, одам ачинади. Албатта, мен уни жазосиз қолдириш керак, демоқчи эмасман. Лекин бошқача чора кўрилса бўлмайдими? Масалан, сургун ёки каторгага… .— Йўқ! — деди Кауфман ва қатъий оҳангда таъкидлади. — Йўқ! Ҳукмни эшитдинг-ку. Душманга ҳеч қачон шафқат йўқ. Лусаров!
— Эшитаман, зоти олийлари!
— Тезлатинг!
— Хўп бўлади!
— Урядник ким… Епифановмиди?
— Худди шундай, зоти олийлари, Епифанов!
— Яхши.
Лусаров Ляховга қараб имо қилди. Ляхов қўлидаги рўмолчасини силкиб орқага четланди.
Барабанлар гумбурлади. Икки норғул, девқомат казак Қамчибекнинг бўйнига сиртмоқ солди. Юз-кўзини қора ниқоб билан тўсиб олган шинелсиз қари солдат тиз чўкиб чўқинди-да, ўрнидан туриб арқонга қўл чўзди…
—Ё раббий! — Графиня Шчербакова ранги бўздек оқариб, княз Боярскийнинг қўлини муздек бармоқлари билан маҳкам сиқди. — Ё раббий! Нақадар даҳшат!
—Қўрқманг, графиня, қўрқманг. Бу фақат бир лаҳза, холос, — деди Боярский унинг тирсагидан тутиб.
—Ач, меин Готт, дас ис счлеҳт! Ач, меин Готт! — дея шивирлади қути ўчган губернатор хоним ва кўзларини чирт юмиб олди.
Қамчибек, оёғи ердан узилиб бораркан, кўксидан армон тўла хўрсиниқ отилиб чиқди:
—…бандам дегайсан!
Оломон бирдан жунбушга келди. Кимдир ўкраб юборди.
Ниқобдор солдат дор тагидаги тўнкани зарб билан тепди…
Навқирон, баҳодир вужуд бир лаҳза дорда тебранди, сўнг шу тебранган бўйи гурсиллаб ерга қулади.
Ляхов оний ҳайрат билан довдиради, кейин қилич
яланғочлаганча дор тагига югуриб бордида, маҳкумнинг тепасида ҳайкалдек қотди. Кауфман кўзлари чақчайиб, Лусаровга ўқрайди. Оломон сурони оламни бузди:
—Ё қудратингдан!
—Нима бўлди? Маткарим, нима бўлди?!
—Оллоҳга хуш келмагач…
—Халойиқ, нега қараб турибсиз?
—Э, ҳой, каллангни ол-э!
—Ўзинг қоч, хумса!
Шовқин-сурон орасидан Тротскийнинг гулдираган йўғон овози янгради:
— Жим! Жим бўлларинг, дейман! Ҳаммангни тўпга туттираман, жим!
Тўпчилар бу гапни тасдиклагандек, замбаракларнинг оғзини оломонга қараб тўғрилаб қўйдилар.
Кўзлари шилпиқ бир йигитнинг ингичка, асабий қичқириғи Тротскийнинг товушини босиб кетди:
— Э, белида белбоғи бор эркак борми ўзи бу ерда?
Кауфман бежо кўзларини Лусаровга қаҳр билан қадади:
—Лусаров! Бу қандай гап?!
—Зоти олийлари…
—Бу қандай гап деяпман?!
—Ижозат этинг, зоти олийлари…
—Бас! Шармандалик! Хиёнат!
—Зоти олийлари, афв этсинлар, тасодиф…
— Тасодиф! Тасодиф эмиш! Бу дорга ҳозир ўзингиз осилишингиз мумкин! Лекин унда тасодиф юз бермайди! Шармандалик! Муттаҳамлик! Боринг!
—Нима бўлди? Оҳ, айтсаларингиз-чи, нима бўлди? Менга қаранг, княз, нима бўлди, ахир? — деди губернатор хоним атрофга олазарак аланглаб.
Боярскийнинг энсаси қотди, назокатни йиғиштириб:
—Нима бўларди, арқон узилиб кетди! — деди.
—Оҳ, ана, мен айтмадимми ахир! Кўрдингизми, унинг ўлими ҳатто худога ҳам ёқмаяпти! — дея губернатор хоним эрига қаради.
—Чарчаган кўринасан, азизам, — деди Кауфман ижирғаниб. — Яхшиси, уйга борақол. Княз, илтимос, хонимларни кузатиб қўйсангиз.
— Йўқ, йўқ! Биз энди охиригача кўрмасдан кетмаймиз, тўғрими, Анна Ипполитовна?
Ранги бўздек оқариб кетган графиня дастрўмоли билан юз-кўзи, пешонасини артди.
Қамчибек дор тагида ҳануз беҳуш ётарди. Солдатлардан бири унинг юзини қор билан ишқай бошлади. у кўзларини очди, атрофига жавдираб, бир зум гарангсиб турди-да, қаддини ростлашга уринаркан, кўкариб кетган лабларининг бурчидан силқиб тушаётган; қонни кафти билан артиб:
— Чириб кетган экан, — деб шивирлади. Сўнг яғринини илкис кўтариб ўрнидан тураркан, интиҳосиз бир ғурур билан ҳайқирди. — Чириб кетган экан!
Афт-башараси қўрқув ва ғазабдан буришиб, мудҳиш тусга кирган қари солдат қалт-қалт қалтираганча унинг моматалоқ бўйнига яна сиртмоқ ташлади…
Барабанлар еру кўкни зириллатиб гумбурлади.
Қамчибек қулт этиб ютинди, энтикиб-энтикиб нафас олди. Пешонасида марвариддек реза тер томчилари пайдо бўлди. Сўнгги нафас!
Сўнгги лаҳза!
Сўнгги азоб!
Бунчалар ширинсан, аччиқ ҳаёт!..
Осмонда оппоқ булутлар кўпириб тошар, Аравон тоғлари томондан эсаётган покиза насим она юртнинг армон тўла сўнгги бўйларини олиб келар эди.
Кейин на булутлар, на шамол, на осмон қолди.
Кауфман шоҳсупадан тушиб, хотинини кузатиб қўйиш учун бир зум тўхтади. Баронесса тирсагигача чиқадиган қўлқопини кияркан, тинмай сўзлаб борар эди: — Оҳ, нақадар ачинарли! Ахир, бари бир одам-ку! Одам-а!— Кейин Боярскийга ўгирилиб, давом этди.— Хўп, ҳозирча хайр, княз. Дарвоқе, айтинг-чи, кечқурун бизникига преферанс ўйнагани келасиз-а? Албатта келинг, кутамиз. Айбга буюрмайсиз, княз, ягона кўнгилочар эрмагимиз шу. Бу ёввойи ўлкада биз ҳам ҳадемай буткул ёввойи бўлиб кетамиз шекилли. На музика, на театр… Лоақал, тезроқ Тошкентга қайтсак ҳам майли эди. Оҳ, княз, нимасини айтасиз! Хўп, Демак, сизни кутамиз, албатта келинг. Графиня Шчербакова билан яқиндан танишиб оласизлар. О, сиз жуда Ҳам учарсиз, княз! Хўп, майли! Оривоир монсиер!
Карета жўнади. Кауфман офитсерлар ҳамроҳлигида бозор дарвозаси томон юрди. Ёшгина адъютант қора туркман отни рўпара қилган эди, бош чайқаб: «Йўқ!» деди-да, майдон этагидан тор кўчага қараб бурилди.
Ҳеч кимдан садо чиқмас, Лусаров ҳам ерга тикилган кўйи чурқ этмай борар эди.
Ўттиз одимлар шу тахлит юрилгач, Кауфман полковникка савол назари билан қаради:
— Полковник Лусаров?
— Эшитаман, зоти олийлари?
— Урядник?..
— Ҳозир, зоти олийлари. Мана шу муюлишдан кейин, ҳозир…
Ўн беш қадам наридаги жинкўча муюлишида хомуш судралиб келаётган урядник Епифановнинг дароз гавдаси кўринди. У бошлиқларга кўзи тушдию жойида тек қотди.
—Хўш, Епифанов?— деди Лусаров унга яқинлашиб.
Епифановнинг қоп-қора соқолли узун ияги титраб кетгандек бўлди-ю, чурқ этмай тураверди.
— Нега индамайсан, Епифанов? — дея мулойим, ҳомий оҳангда сўради Кауфман урядникнинг кенг елкасига кафтини қўйиб.
— Зоти олийлари… — Епифанов тили оғзига сиғмаётгандек ғўлдиради. — Зоти олийлари…
— Тегизолмадингми?! — Лусаровнинг кўзларига қон тўлди.
Епифанов милтиқ қўндоғини шу қадар маҳкам сиқдики, тирноқларининг остига зирқираб оғриқ кирди.
— Отолмадим, зоти олийлари… — У қалин, дўрдоқ лабларини аранг қимирлатиб, эшитилар-эшитилмас шивирлади. — Отолмадим…
— Нега отолмадинг, Епифанов?— Кауфманнинг ово-зи ҳамон боягидек мурувват тўла оҳангда янграр эди.
—Зоти олийлари… Худо ҳаққи, афв этинг, зоти олийлари… — Епифанов чағир кўзларини катта очганча губернаторга ёлвориб қаради. — Ўзим ҳам билмай қолдим, зоти олийлари. Анави томдан ҳаммасини кўриб турган эдим… Қўлим бормади, зоти олийлари… Онам эсимга тушиб кетди…
Бир лаҳза оғир, асабий жимлик чўкди, сўнгра Лусаровнинг ваҳшатли бақириғи эшитилди.
— Э, ўша онангни… — У мислсиз қаҳрдан кўкариб сўкинганча ваҳшат билан урядникка ташланган эди,
Кауфман кўрсаткич бармоғини кўтариб, полковникни тўхтатди, сўнг Епифановга яқинлашиб, унга бошдан синчиклаб разм солди.
—Епифанов, — деди у ниҳоят баланд товуш билан, — баракалла! Сен ҳақиқий солдатнинг ишини қилгансан, баракалла! — Анграйиб қолган урядникнинг елкасига яна бир бор қоқиб қўйди-да, орқасига ўгирилиб, адъютант жиловидан тутиб турган отга илдам минди. Отлиқлар Епифановни қор тўзони ичра қолдириб жўнадилар.
— Лусаров! — деди Кауфман гарнизон казармаси олдида отдан тушаётиб. — Урядник Епифановнинг бу хизматларини тақдирлаш лозим, деб ҳисоблайман. Уқдингизми? — У маънодор чимирилиб қўйди. — Албатта, тақдирлаш керак!
— Тушунарли, зоти олийлари! — Лусаров итоаткорона бош эгди.
Орадан икки ой ўтгач, почта аравасида чайқалиб ўтирган маст ямшчик Орлов губерниясига қарашли жимжит, мудроқ Грибово қишлоғидаги кулбалардан бирининг эшигини қоқиб, минглаб чақиримлар оша адашиб-улоқиб етиб келган бир парча қоғозни қора рўмол ўраган, кўзлари нурсиз кампирга топширди.
Кампир хатни ўқиб, шилқ этиб йиқилди. Кулба остонасини изиллаб ялаётган изғирин шамол мактубни варақлади:
«…чуқур қайғу билан маълум қиламизки, ўғлингиз — Ефим Епифанов подшо ва ватан хизматида қаҳрамонларча ҳалок бўлди.
Полк командири полковник Лусаров».
Шамол ув тортиб юборди.

 

 

1979 йил, Тошкент.

 

 


 

 

Шерзод Комил Ҳалил

 

Москва шаҳрида яшаб, ижод қилувчи истеъдодли ўзбек шоири ва ёзувчиси Шерзод Комил Ҳалилнинг Кения матбуотига адабиётимиз ҳақида берган интервьюси.


-----------------------
"The Mount Kenya Times" газетаси ўзбек адабиёти ҳақида ёзди

Кенияда нашр этиладиган "The Mount Kenya Times" газетасида ёзувчи Шерзод Комил Халилнинг ўзбек адабиёти ва ўз ижоди ҳақидаги икки саҳифали интервьюси эълон қилинди. Унда Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасининг лойиҳалари ҳақида фикрлар айтилди. Шунингдек, Темур Пўлатов, Эркин Аъзам, Неъмат Арслон, Холдор Вулқон, Хайриддин Султон, Назар Эшонқул, Абдулла Шер, Шодиқул Ҳамро ижоди тўғрисида ҳам сўз боради. Интервью газетанинг 21 ва 24-саҳифаларида берилган.

Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси Ахборот хизмати.

 

 

 

 

 

Шерзод Комил Ҳалилнинг Холдор Вулқон билан суҳбати.



Шерзод Комил Ҳалил: - Холдор Вулқон ўзини қандай ижодкор деб ҳисоблайди? Айтмоқчи бўлганим, ижодингизда поэзия ва наср, адабиётшунослик ва публицистика параллел бир оқим ўлароқ намоён бўлади. Ўзингиз бунга нима дейсиз?..



Холдор Вулқон: - Одам ўзини инсон қадами етмаган, кўз илғамас юксакликлардаги ижодкор деб хисоблаши ҳам мумкин.Лекин ҳар бир ижодкорга адолатли баҳо берадиган юксак дидли адабиёт муҳлисларининг руҳи, шуурида ростгўй, шаффоф, теран ва ўта бешафқат бир кўзгу борки, у кўзгуни асло синдириб, ё алдаб бўлмайди ва ўша кўзгу ижодкорнинг ҳохиш иродасига том тескари бор ҳақиқатни беғамгина акс этдириб тураверади.
Менинг арзимас ижодимдаги параллелликларга келадиган бўлсак, тўғриси, мен бу ҳақда ҳеч қачон жиддий ўйлаб, бош қотирмаган эканман. Ғайбдан келгувчи сирли илҳом нимани ва қайси жанрда ёзишга буюрган бўлса, ўшани тасратиб ёзаверганман. Бошқа ижодкорларда бу жараён қандай кечади, билмайман. Аммо мен ҳеч қачон қўл чиқиб кетмасин учун ўзимни мажбурлаб, шунчаки қоғоз қоралаган эмасман. Илҳом деган илоҳий тошқин келган маҳал қирғоқларини қўпориб оқувчи талотумли дарёга тушиб кетган одамдай оқим бўйлаб оқиб кетавераман, то бирон қирғоққа урилиб, тўхтамагунимча.Ёзавераман, ёзавераман, гўё мени кимдир ёздираётгандай, ихтиёримдан чиқиб, бўйсунмай қўйган қўлим  қаламнинг давомига айланиб қолади гўё.Мен асосан ўзим учун ёзаман. Яхшироқ нарса ёзолсам, шундай ҳолатга тушаманки, у ҳолатни мен бу дунёда ҳеч нарсага алишмайман. Баъзан ўз ёзган нарсаларимни ўқиб; - шу нарсани мен ёздимми? -дея ҳайратланаман ҳам. Мен манашу Худо берадиган оний, илоҳий жазбанинг қулиман, шу жазба учунгина ёруғ дунёда яшайман. Ким билади, балки бу сирли жараённинг юзага чиқишида муттасил ўқиш ва машқларнинг мунтазамлиги ҳам ўз ижобий таъсирини ўтказгандир.Ёшлигимда жуда кўп китоб ўқирдим. Дадам раҳматли менга Фурқат, Муқумий, Завқийларнинг китобларини олиб келиб берганлар. Уйимизда иссиқхона -парник бўлар, узун қиш кечалари мен ўша парникдаги печкага кўмир қалаб, ўт ёқардим. Гўлахи эдим. Осуда жимлик ҳукмрон парникдаги чироқ ёруғида дадам совға қилган китобларни мароқ билан ўқирдим. Айниқса, Гулҳанийнинг "Хапалак" номли шеъридаги: "Қўлини қум била ювиб, юзига суртар гувалак" деган мисраларини ўқиб, кулиб, қотар эдим. Қишлоғимизда оқ сариқдан келган, юрса, бироз оқсоқланиб одимлайдиган, қийиқ кўзлари кулганда кўринмай кетадиган Қобилжон ака деган одам бўлиб, қишлоғимиз кутубхонасини бошқарар эдилар. Қутб жимлиги ҳукмрон ўша кутубхона менинг энг севимли муқаддас узлатгохим, қароргохим эди. Ёлғизликни жимликни севар эдим. Ўша кутубхонадаги яхши китобларни уйга олиб келардимда, қайта топширмаслик учун уларни муқовасидан ажратиб, муқова ичига Карл Маркснингми, Лениннингми асарларини жойлаб, елимлаб, топшириб юборардим.Бу мудхиш жиноятимдан Қобилжон ака бечаранинг хабари йўқ эди.Мени қувонтирган нарса, ўшанда  бутунлай бошқа китоблар муқоваси ичига Карл Маркс ва Лениннинг асарлари жойланганини комиссиялар хитлаб қолмагани ва маъсум гўдакдай бегунох, беғубор қалб эгаси  Қобилжон кутубхоначининг қамалмагани, Сибирга сургун қилинмагани, отувга ҳукм бўлиб кетмаганлари. Қолаверса, менинг қалбимга руҳий хотиржамлик ва ҳаловат бағишлаб, "Китоб ва ошқовоқ ўғрилиги ўғрилик хисобланмайди" дея эски китобларда ҳам келади. Саволингда "публицистика" дебсан. Дарвоқе, мана, довдир қалам менга бўйсунмай, қоғоз саҳросида шиша ғарибидай, ширакайф майхўрдай гандираклаб, ўзидан ўзи ўша ёқларга қараб кетяпти. Мен аввал ижодимни (агар уни ижод деб бўлса) шеър ёзишдан бошлаганман. Маҳалламизда сочларини ўстириб, елкаларига тушириб юрадиган, бўйи унча баланд бўлмаган, оқ сариқдан келган, озғин, лекин юмалоқ юзли, қўйкўз, сталинча мўйлов қўйган ва кўксига Лениннинг суратини игнада туш билан чизиб олган, маишатни, май ичишни яхши кўрадиган, пойчалари сурнайга ўхшаш "клёш" шим кийиб юрадиган Олимжон Матмуродов деган рассом ва истеъдодли шоир бор эди. Бошқаларга ўхшамайдиган, ноанъанавий ҳаёт кечирадиган у рассомга ва шоирга ғойибона ҳавас қилар эдим. Олимжон Матмуродовнинг чизган карикатуралари, ажойиб шеърлари туман газетасида пайдар пай чоп этилиб турарди. Унинг:



Мавсумий онларга эш бўлма юрак


деган мисрасини бот бот эслайман. Олимжон Матмуродовнинг юксак бадиий дидини юқоридаги мисрадан ҳам билиб олса бўлади. Афсуски шу бир мисрадан бошқа шеърлари ёдимда қолмаган экан. Велосипедининг рулидаги тўрхалтада бир ёки икки шиша вино доимо бирга юрадиган у дарвеш шоирнинг, хароботийнинг буюклигини мен ўша пайтлардаёқ англаб етганман. Туман газетасида биринчи шеърим элон қилинганда, (шеърим гарчанд талаб даражасида бўлмаса ҳам) у: "Яхши шеър ёзибсиз" дея мени муборакбод этганди. У шеър "Орзуларим" деб аталарди.




Орзуларим



Орзуларим самовот узра,
Қанот қоқиб, бўлингиз турна.
Парвоз қилинг Комунна тамон,
Юксак учган турналарсимон.
Тинчлик куйин сиз янгроқ этинг,
Курра узра янгратиб кетинг!

 


Ўша газетада чоп этилган шеъримни юз марта ўқиб ҳам тўймасдим, ҳаяжондан еру кўкка сиғмас эдим гўё. Кейинчалик Республика матбуоти саҳифаларида, газета журналларда туркум туркум шеърларим эълон қилиниб, китобларим нашр этилганда ҳам ўша туман газетасида чоп этилган миттигина шеър ҳаяжоничалик, туйғуни, ҳаяжонни бошқа ҳеч қачон туймадим, ҳис қилмадим.
Катта бўлгач, мен ўша дарвеш шоирнинг улфатига, шишадошига айландим. У вақтлар маст ҳолатда мотоцикл бошқариб, ўқдай учиб юрар эдим.Бир куни бирга улфатчилик қилиб ўтиргандик, Олимжон ака кутилмаганда : -Холдоржон, мен тамом бўлган одамман. Сиз ичманг, иложи бўлса, ичкиликни ташланг. Сиз ҳали адабиётда улкан ишларни амалга оширишингиз керак деган эди, ўзини ўзи танқид қилиб. -Э, Олимжон ака, ундай деманг -дедим мен, унинг кўнглини кўтариб. Шоир эса, авлиёдек ўзининг тамом бўлганини, бу дунёда узоқ яшамаслигини англаб етган экан ўшанда. Ростдан ҳам Олимжон Матмуродов узоқ яшамади. Қишлоғимиздан чиққан шундай буюк шоирни мастликда пичоқлаб қўйишди. Шоирнинг касалхонада жони узулди. Жойлари Жаннатдан бўлсин.
Кўплаб ижодкорлар фақат битта жанрда, ё насрда, ё назмдагина ижод қиладилар. Мен прозада ҳам поэзияда ҳам бирдай ёзавераман.Ҳар икки жанрда ҳам ўзимни денгиздаги дельфиндай ҳис қиламан. Ёзган чизганларим қай даражада эканига эса, адабиёт ихлосмандлари у ёки бу маънода ўз баҳоларини берар.



Шерзод Комил Ҳалил: - Сиз мансуб авлод адабиётга қандай мақсадлар билан келганди? Бугун улар ижодий камолотнинг қай босқичида етиб келишди? Сизнинг шу авлодга мансуб ижодкор сифатида бу борада ўзингизга қўйган баҳойингиз ва ўзингиз мансуб бўлган авлодга муносабатингиз қанақа?. Ижоднинг муайян давонида йилларни сарҳисоб қилиб айтганда, муайян муносабатлар шаклланиши табиий. Шундай эмасми?



Холдор Вулқон: - Мен ижодда қайси авлодга мансуб эканимни билмайман. Бу ҳақда ҳатто ўйламаганман.Чунки мен Андижонда яшаганман, ёзган чизганим эса, кўпроқ Тошкентдаги марказий нашрларда чоп этилар эди. Шоир ёзувчилар билан эса, кам учрашар эдим. Шоир ёзувчи дўстларимнинг айримлари ҳозир ҳам бор, айримлари бу фано тупроғини тарк этиб, уқбога, боқий дунёга кўчиб кетишди. Уларнинг ижодига муносабатим яхши.Барчалари буюк истеъдод эгалари. Эсдан чиқиб, номлари эътироф этилмай қолса, дўстларим ранжиб қолишларини истамаганим учун рўйхат келтиришдан тийилдим. Андижонда яшаб ижод қилаётган, Андижон Давлат Университетининг филология факультасида кафедра мудири бўлиб ишлайдиган истеъдодли шоир ва ёзувчи, адабиётшунос олим дўстим Ҳалим Карим билан Телеграм канали орқали салом алигимиз бор. Дўстимнинг умри узоқ бўлсин. Мен Ҳалим Каримнинг иккита ҳикоясини инглиз тилига таржима қилдим. Адабий қаҳрамонлари тирикдай, юксак дид билан ёзилган, жаҳон адабиётининг йирик вакиллари ёзган ҳикоялар билан бемалол беллаша оладиган бақувват, психоаналитикаси, яъни руҳий таҳлили теран ҳикоялар. Баъзан, вақт топилганда шунақа бадиий таржима билан ҳам шуғилланиб тураман ва кўплаб япон шоирларининг хайку ва танкаларини она тилимизга ўгирганим билан фахрланиб юраман ўзимча.




Шерзод Комил Ҳалил: - Шеърларингизга эътибор тортдиган инжа бир самимийлик, табиийлик бор. Тасвир ниҳоятда қуюқ, табиат пейзажини ниҳоятда оригинал бир нигоҳ билан чизасиз, бу шоирнинг санъаткорлиги билан боғлиқми, табиатга яқинлиги биланми, бундан қатъий назар шеърларингиздаги айни чоғда содда ва табиий самимият руҳи, зўриқишларсиз яратиладиган профессионализм ярқ этиб кўринади. Мен бу ҳақда ўйларканман, шоирнинг жаҳон шеъриятининг энг яхши анъаналарини пухта ўзлаштирганлигида(ахир сиз рус ва инглиз тилларида, худди ўзбек тилидагидек  бемалол ўқиб, ёза оласиз), қолаверса, бой ҳаётий тажрибага эга эканлигида(гарчи ҳаётингизни муайян қисми Ўзбекистонда кечган бўлса-да, эндиликда кўп йиллардан бери Канадада яшаб келасиз)деб биламан. Ўзингиз шеърларингизда эстетик нафислик ва инсон руҳиятини шу узвийлик билан моҳирона боғлаган силлогизм табиати ҳақида нима дея оласиз?



Холдор Вулқон: - Шеърларимни мақтаганингни кўриб, истеъдодли шоир, Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасининг раиси, Ўзбекистон халқ шоири Сирожиддин Саййиднинг бир гапи ёдимга тушди. У пайтлар Сирожиддин Абдулла Ориповнинг ўринбосари бўлиб ишларди уюшмада.Бир куни уюшмага борсам, у истеъдодли шоир Рустам Мусурмон билан гаплашиб турган экан. Кўришдик. Суҳбат жараёнида Сирожиддин мени табрикларкан: -Ўзбекистон халқ ҳофизи Шерали Жўраев "Ватан" шеърингизни қўшиққа айлантирибдилар -деди. -Йўғе? -дедим мен ишонқирамай. -Рост, Рустам иккаламиз уйларига борган эдик , Шер ака ўша қўшиқни куйлаб бердилар бизга. Зўр чиқибди лекин -деди у. Мен ҳушхабар учун раҳмат айтиб, Сирожидиннинг "Соч толасидай чоки гирибонида куйдим" деган мисрасини тавсифлай бошладим. Шунда Сирожиддин: -Шоир билан муносабатни яхшилай десанг, унинг шеърини мақта -деган экан устоз Ғафур Ғулом -деди. Бу гапдан учаламиз кулдик. Энди мен ёзган шеърларда ростдан ҳам ўша сен айтгандай озгина оригиналлик, яъни ўзига ҳослик бўлса, демак, ижодда мен ҳам нимагадир эришибман, Худога шукр.Назмда манзара лирикаси жанри бадиий адабиётдаги, фалсафа, муҳаббат лирикаси каби икки дунёлик боқий мавзулардан бири хисобланади. Худо халқ қилган хилқат, яъний бизни қамраб турган борлиқ гўзалликларидан ҳайратланиш, улар ҳақда нимадир ёзиб, кимгадир ҳайрат ва туйғу бағишлашга уриниш эса, менинг энг севимли машғулотимдир. Ҳа, кўпчилик  шоир одам халқ дарди ҳасратларини куйлаши, мазлумларни золимлардан ҳимоя қилиши керак -дейди. Мустабид ҳукмдорлар эзиб, азоблаётган халқ, золим қамчилари зарбасидан азоб чекканича ўз шоирларига умидвор қарайди. Чин маънодаги Худо юқтирган шоирларгина қатлгохда туриб ҳам золимлар кўзига тик қарай оладилар ва улар шохларнинг азалий ва мангу мухолифларидир. Шоирларни отадилар, осадилар, қувғин қиладилар. Шундай вазиятларда халқ ҳам ўз шоирларининг ҳимоясига чиқса эди. Лекин, мазлумларнинг халоскори эканман деб, шоирлар шеърларда қора бўёқни қуюқлаштириши, шеърни хақорат ва масхара қуролига айлантирмасликлари керак. Акс ҳолда ундай ёзғавалар санъат асари эмас, балки йиғи сиғи, оҳу фарёд, килкиллаб турган қон, йиринг тўла хақорат хандагига, қора шеъриятга айланади. Шоир одам ҳатто ижтимоий сиёсий асар ёзганда ҳам, мумкин қадар санъат даражасида идрок қилиш, фикр айтишга ҳаракат қилмоғи керак. Қолаверса, ижтимоий сиёсий шеърлар вақт ўтиши билан ўз фаоллигини йўқотиши, худди социалистик реализм йўлида ёзилган асарлар каби ўз муаллифидан олдинроқ ўлиши ва унутилиши ҳам мумкин.Сўзимиз қуруқ бўлмаслиги учун бир мисол келтираман. 1980 йиллари мен "Васият" номли пахта яккаҳокимлигига қарши шеър ёзганман. У шеър Тошкенда, Дўрмондаги ёзувчилар боғида ўтказилган Ёш ёзувчиларнинг 5 семинарида анча шов шувларга сабаб бўлган.



Васият



Мабодо мен ўлсам, мени ёқинглар,
Куйдириб, кулимни совуринг кўкка,
Сўнгра осмонгамас, ерга боқинглар,
Йиғлаб, кўз ёш тўкиб, тушганча чўкка.

Оппоқ кафанимни қизилга бўяб,
Шиорлар ёзинг бахт саодат ҳақда.
Сўнгра, хурсанд бўлиб: -тежалдия -деб,
Қабрим ўрнига ҳам экингиз пахта!




Мана энди пахта яккаҳокимлигига бархам берилди ва ўша шеърнинг актуаллиги қолмади хисоб. Шунинг учун ҳам мен барча ижтимоий ва сиёсий мавзуда ёзилган, белига қилич тақиб олган қаҳрли шеърларимни тўплаб, ҳаммасини ахлат қутисига улоқтирганман. Албатта, ҳар ким ўзи истагандай ижод қилади. Лекин шоирларимиз ижтимоий сиёсий бақир чақир ва фисқу фасод тўла ёзғиндилар билан ўзларининг покиза шеърларини, туйғуларини кир қилмай, боқий мавзуларда гўзал санъат асарлари яратишларининг тарафдориман.Бу борада бобомиз ҳазрати Алишер Навоийдан ўрнак олмоғимиз фойдали. Ҳазрат Навоий ҳох муҳаббат мавзусида бўлсин, ҳох фалсафий дидактикада бўлсин, фисқу фасоддан йироқ, бўёқлари кир қилинмаган картина каби ҳайратомуз санъат асарлари яратганлар. Бордию ижодда Мир Алишер Навоий ҳазратларидан ҳам ўтиб, ўзиб кетганлар бўлса, улар билан бахслашиб ўтирмаймиз. Мен шунчаки айтдим, қўйдим.
Ҳақиқий шоир ҳатто энг тушкун кайфиятдаги қора шеърни ҳам санъат даражасида ёза олади.
Француз шоири Эдгар Аллан По нинг қарға ҳақидаги поэмаси бор.Эдгарнинг ўша поэмаси  қоп қора қайғуга лиқ тўла бўлсада, ўқиган одамни сеҳрлаб қўяди. Эдгар По бу маҳобатли картинани, соф санъат асарини сўз ёрдамида мусаввирона маҳорат билан ишлар экан, оламдан ўтган хотини Ленора билан боғлиқ чидаб бўлмас зил замбил изтиробларини бир дона французча "Жамей", яъний "Ҳеч қачон" деган дахшатли калима устига юклайди ва шу тариқа шеърдаги дард залворини, кўламини кенгайтириб, банддан бандга тобора кучайтириб бораверади. Аввалига ярим кечаси шоир каминда ёнаётган кўмир шуъласидан юзлари ёришиб, сояси деворда лопиллаб ўтирган маҳал эшик тақиллайди. Шоир "Бу тунаш учун жой сўраб кулбам эшигини оҳиста тақиллатаётган биронта адашган тунги йўловчидир?" дея ўйлайди.



Аниқ ёдимда... орзиқиш, кутиш... кеч куз зулмати
ўчоқда ёнаётган кўмир, алангасининг шуъласи...
О, қанчалар орзиқиб кутдим мен тонг отишини,
қийноқларга, изтиробларга, зулматда порлаган
чироқларданда маҳзун ва маъюс олис кунларим
ва Ленора ҳақдаги саволларга жавоб ахтариб.


Ёқутранг дарпарда нафасимдан хилпиллар экан
қайғу тўла юрагимда титроқ ва алахсираш, ҳамда
тушунарсиз қўрқувни енгиб, ўрнимдан туриб:-
назаримда, адашган йўловчи ярим тун зулматида
тунагани жой сўраб, кулбам эшигини оҳиста, оҳиста
тақиллатмоқда - дея пичирладим ўзимга ўзим.


Шубҳаю ҳавотирларни енгиб, мен дедим:-
Ярим тунда мудраб, эшикни оҳиста  тақиллаганин,
тушуниксиз чертки товушини эшитмай қолганим
ва бироз ҳаяллаганим учун афу этгайсиз мени -дея
кулбам эшигини оҳиста очдим, очдиму лекин ташқарида,
йўқ эди зулматдан бошқа ҳеч нарса.


Ҳали ҳеч ким кўрмаган сирли тушни кўраётгандай
нигохим ҳайратдан соққадай қотди.
Тун зулмати эса, ҳамон аввалгидек сақларди сукут.
Фақат менинг қуёшим - Леноранинг номи янграрди,
яъни шивирлардим мен унинг исмини қайта ва қайта,
бошқа ҳеч нарса.


Мен титраб, қайрилиб, яна ўз ҳонамга қайтдим,
лекин, кўп ўтмай, яна тақиллагандай бўлди нимадир.
Бу сафар товуш эшитилди аввалгидан кўра аниқроқ.
"Балки дарахт шохи шамолда тебранган маҳал
дарча ойнасига тегиб кетгандир?" дея ўйладим.
Ҳа, у шамол, бошқа ҳеч нарса.


(Холдор Вулқон таржимаси)


Таржимани тўлиқ келтирсак, суҳбат хажми чўзилиб кетади. Поэмани қисқароқ изохлайман.
Шоир кулба эшигини очаркан, ташқарида қоронғу зулматдан бошқа ҳеч нарса йўқлигини кўриб, ҳайрат ва қўрқувдан аъзойи бадани жимирлаб кетади. Эшикни ёпиб, жойига келиб ўтирса, яна нимадир тақиллайди. Шоир балки шамолдир деб ўйлайди. Ва ойнаси охиста тақиллаётган деразани очса, ичкарига қоп қора қарға учиб киради ва кулба эшиги устидаги ҳайкалча бошига қўнганича индамай ўтираверади.
Шоир қарғага: - Эй попишаги юлинган қуш, тун ва қаро зулмат абадий ҳукмрон бўлган жойда сенинг номинг нима эди? - дея сўраса, қарға: "Ҳеч қачон!" дея жавоб беради. Қарагин, қарғанинг исми "Ҳеч қачон" экан. Нақадар мудхиш, қўрқинчли исм! Шундай эмасми? Шоир қарғага қайта ва қайта саволлар бераркан, фақат бир жавобнигина олади. "Ҳеч қачон!" - Айтгин, эй қуш, мен севимли Ленорам билан арши аълода яна қайта учрашаманми? -деса, қарға яна: "Ҳеч қачон!" дея жавоб бераркан, шоир: -О қарға, менинг юрагимдан қонли тумшуғингни суғир! -дейди. Қарға бўлса яна: "Ҳеч қачон!" дея жавоб беради. Охири қарға каттариб, ҳеч қачон оқармайдиган қоп қоронғу зулматга, зимистонга айланади. Бу поэма инсон ўлса, бу дунёга абадий қайтиб келмаслиги каби дахшатли "ҳеч қачон" деган бир дона сўз устига қурилган ёлғизликнинг қайғули сурати. Кўраяпсанми, сеҳргар шоирнинг санъатини, сўз сеҳрини, жодусини?! Агар қора шеърни шу даражада қойиллатиб ёзадиган шоирларимиз бўлса, мен уларга фақат қойил қолган бўлардим. Чунки бу поэмада, майда ғийбат, фисқу фасод йўқ. Дард бор, фақат дард!
Ҳа, мен рус ва инглиз тилларида бемалол сўзлаша оламан ва ёза биламан. Эстетик нафислик тўғрисида тўхталсак, ижодкорлар, жумладан ўзинг ёзган латиф шеъру ҳикоялар сенинг руҳиятинг, борлиғинг билан узвий боғлиқ ҳаётий силлогизм, яъний ақлий хулосадир. Бадиий ижод аҳли, у қайси соҳага мансублигидан қатъий назар, барчаси ёппасига нусхакаш, кўчирмакаш, қип -қизил плагиатлардир. Улар ўз асарларим деб юрган нарсалар аслида Худои Таоло ва Таборак устунсиз, пойдеворсиз, барпо этган азалий мавжуд фазодаги муаллақ дунёнинг нафис гўзалликларидан кўчирилган нусхалар ҳалос. Яъний бу оламда биронта плагиат бўлмаган рассом ҳам, композитор ҳам, шоир, ёзувчи ҳам йўқ. Улар табиатдан кўчирган нусхаларнинг энг нафиси ҳам, Худои Таоло яратган хилқат гўзаллиги қаршисида тўпоридир, ғоят қўполдир.




Шерзод Комил Ҳалил: - Насрий асарларингиз ҳақида тўхталиб ўтсангиз. Мен бу ўринда ижодингиздаги жиддий креативлик ва сатиранинг уйғунлигини тушунишни истардим. Бир ёзувчи табиатида ҳам жиддий драматизм ҳам сатиранинг хослигини қандай тушунтирасиз?




Холдор Вулқон: - Синчиклаб боқсанг, инсон ҳаётининг ўзи бошдан оёқ трагикомедиядан иборат. Инсон бир кун кулса, уч кун хафа бўлиб юради. Ақлли одамлар ўзи шундоқ ҳам ғам қайғуга тўла дунёда ўз умрини оғуга бўктирмай, иложи борича қувноқ яшашга ҳаракат қиладилар.Мен ҳам прозаик асарларимда юмордан, сатирадан фойдаланаман. Асарни ўқиётган одам зерикиб, эснамасин, қийналмай ўқисин ва ўқиётиб, асар тугаб қолаётганидан ташвишга тушсин дейман. Бунга қай даражада эриша олганимни ўқувчилар айтар.Баъзан ўзим ёзган, ҳали ҳеч ким эшитмаган латифаларни ҳам асарларга киритиб юбораман. Кейин бундааай қараб, агар ўша нарса таржимда бошқа тилларга кўчмаслигини англаб етсам, уни дарҳол асардан чиқариб ташлайман. Гап сатира ва юмор ҳақида борар экан, шундай латифалардан бирини ўқувчилар ҳукмига ҳавола қилсак.
Ҳуллас, бир одам сомса, шашлигу, қази қартани саримсоқ пиёзга қўшиб еб, автобусга чиқибди. Чиқиб, кекириб юборибдилар. Автобус тўла одам. Салонни саримсоқпиёзнинг сассиғи тутиб кетибди. Шу маҳал орқа ўриндиқда ўтирганларича сигарет чекиб, қарта ўйнаб кетаётган барзанги йигитлар ҳалиги одамга ўқрайиб, хунук қараб қўйишибди. Кекириб юборган одам анча юргач, секин ҳалиги барзангиларга қараб, қўлини кўксига қўйганича: - Акалар, узр энди, кекирасизлар -дер эмиш. Бу гапни эшитиб, барзангилар бироз ҳайрат билан бармоқларини чаккаларига парма қилиб: -Бечаранинг томи болахонаси билан бирга сурилибди -дея ачинишибдию яна қарта ўйнашда давом этишибди. Шунда ҳалиги одам яна барзангиларга қараб: -Акалар, намунча такаббурсизлар? Ҳа, одам кекирим сўраганда, кекириб қўйсаларинг нима бўлади? -дебди. Бу гапни эшитиб барзангилар ғазаб билан ўрнидан тураркан, улардан бири: -Э, бу жиннихонадан қочган жинни шекилли! Ур, автобусдан тушириб юбор! Тевиб тейла! -деб, кекиргични эшик тамон сура бошлабди. Шунда кекиргич автобус тутқичини махкам ушлаганича: -Йўқ, кекирмагунларингизча автобусдан тушмайман! -дебди, ўжарлик қилиб, оёқ тираганича.Барзангилар кекиргични катта тезликда кетиб бораётган автобусдан тепиб, тушириб юборишибди. Кекиргич автобус эшиги билан бирга ерга қулабди. Кейин чанг тўзон ичра яримта ғишт бўлагини топиб олиб, автобуснинг ортидан отаркан: -Аблахлар! Одам деган сал кекиримли бўлиши керакда! -дер эмиш. Бу эпизод гарчанд кулгили бўлсада, таржимада кўчмайди. Утилизация қилинган ўша латифа жонвор  суҳбатимизга асқотганидан хурсандман.




Шерзод Комил Ҳалил: - Айни кунларда қандай асарлар устида ишлаяпсиз? Истиқбол режалари қандай?.. Ижодингизда ўзингиз истаган босқичга чиқа олдингизми, эртанги кундан адабиёт борасида умидингиз қандай? Адабиёт оламига энди кириб келаётганда нимага эришмоқчи эдингиз, нимага эриша олдингиз? Адабиётдаги орзуларингиз ва армонларингиз ҳақида тўхталсангиз. Келажакдаги ўзбек адабиётидан нима кутаяпсиз?

 




Холдор Вулқон: - Айни кунларда ёзган чизганларимни инглиз тилига таржима қилиш билан бандман.Ижодимда ўзим истаган босқичга кўтарилганимча йўқ. Агар ўзим истаган чўққига кўтарилсам, ижод тақа тақ тўхтайди. Бу эса, фожиа.Кўплар балки ишонмас, лекин мен баъзан тушларимда ҳам ёзиб чиқаман. Мен деярли йигирма йил хорижда, адабий мухитдан, шоир ёзувчи дўстларимдан узилган ҳолатда ҳаёт кечирмоқдаман. Худди шу йиллар давомида уй қамоғида ўтирган одамдай. Гарчанд мен оила аъзоларим, бола чақаларим, невараларим даврасида ҳаёт кечирсамда, ижодкор сифатида ёлғизман. Ўзимни ёлғизлик деб аталган кимсасиз оролда яшаётган Робинзон Крузодай ҳис қиламан. Соҳилда гулханлар ёқиб, бепоён ҳаёт денгизида кемаларнинг йўлига умидвор қарайман. Мен чексиз коинотда бир ўзи танҳо яшайдиган ИНСОНИЯТ каби ёлғизман.Соҳилдаги қумда баъзан адабиётни тушунадиган сенга ўхшаш одамларнинг изини кўриб, қувонаман.Шундай вазиятда мен учун ёлғизликда ақлдан озиб қолмасликнинг ягона йўли бадиий ижоддир.


Орзу етиб бўлмайдиган нарса. Шунинг учун донишманд халқимиз "Нийятингизга етинг" дея дуо қилади. Орзунгизга етинг деб эмас. Нийятим Ватанимга борсам, менинг ҳам ёзган чизганларим ҳамма ёзувчилар қатори она Ватанимда нашрдан чиқса, китобларим халқимиз қўлига етиб борса.
Келажакни кўриш учун эса, бугунга назар ташламоқнинг ўзи  кифоя. Бугун замонавий адабиётимизнинг кенжа авлодига мансуб, истеъдоди чақмоқдай ярақлаган ёш ёзувчи шоирлар ижодини кўздан кечириб, тўғриси, уларга ич ичимдан ҳавасим келади. Шулардан бири сен ўзингсан.Мақтовлардан талтайиб кетма. Сен ва сен каби дидли ижодкор ёшлар бор экан, адабиётимиз келажаги буюк дея баралла айтиш мумкин.



Шерзод Комил Ҳалил: -Мароқли суҳбат учун катта раҳмат.



Холдор Вулқон: -Сенга ҳам раҳмат.




18/09/2022 йил.

Канада, Онтерио -Москва, Переделкино. Дом творчества писателей.

 

 

 

 

Табрикнома



Шу кунларда қутлуғ 65 ёшларини қарши олаётган Ўзбекистон Президенти Шавкат Миромонович Мирзиёев олиб бораётган яхши қўшничилик, стратегик шериклик ва муроса устига қурилган сиёсат туфайли қўшни мамлакатлар билан дўстона, қардошлик муносабатлари, иқтисодий, ижтимоий ва  маданий алоқалар тикланди, минтақада сиёсий барқарорлик ўрнатилди. Айнан жаноб Мирзиёевнинг сиёсий тактикалари Марказий Осиё устига, кейинчалик Россия Федерацияси орқали Европага ёприлиши мумкин бўлган терроризми хавфини, уруш тўфонини, қирғин барот ва қочқинлар лавасини ўз вақтида тўхтатиб қолди. Халқимиз бахтига Президентимиз доимо соғ ва омон бўлсинлар, юз ёшларга кириб юрсинлар.

 

 

Холдор Вулқон

Ёзувчи, Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасининг аъзоси.

 

 

Холдор Вулқон

Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасининг аъзоси

 


 

Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасининг раиси, шоир Сирожиддин Саййид ҳақида



Устозимиз, Ўзбекистон халқ шоири, Ўзбекистон қаҳрамони, ўзининг "Ўзбегим" шеъри билан ўзбекка ўзлигини танитиб кетган Эркин Воҳидов бир шеърида:



Шеърнинг зўри тўрт сатр,

Тўрт сатр бу зўр сатр.

Шоир одам одам ўзини,

Тўрт сатрда кўрсатур.


дея ёзган эдилар.Мен устознинг руҳи покларидан узр сўраган ҳолда, яна ҳам қисқа ва ихчамроқ қилиб: "Шоир одам бир байт шеъри билан ҳам ўзини кўрсата олади" деган бўлар эдим.
Шеъриятимиз султони ҳазрати Алишер Навоийнинг ҳар байти, ҳар мисраси устознинг буюк, илоҳий истеъдодидан дарак. Ҳазрат ўзининг бир ғазалидаги байтда:



Англаким, аҳбобни кўнглумда меҳмон этмишам,

Итлари оғзида гар кўрсанг бағирдан поралар.


дея ёзаркан, бу ажойиб байтда Ҳазрати Навоий: - Мабодо итларнинг оғзида менинг бағримдан хомталаш қилинган эт парчаларини кўрсанг, билгилки, мен аҳбобни, яъни ҳабибларимни, дўстларимни кўнглимга яқин олиб, меҳмон қилибман -дейди.  Ҳазрат Навоий ўткир киноя найзаси билан дастурхонга кетини артиб кетгувчи, кўрнамак, "меҳмонларга" шу тариқа гизли ишора қилмоқдалар.

Ваҳоланки, ҳаётда бунга мисоллар жуда кўп. Эсимда, ҳалол меҳнат билан тирикчилик қилгувчи Зокир деган дўстим раҳматли тўй қилиб, наҳор ошига, қази қарта, тоза асал, қиём -қаймоқ, писта, майиз, мева - чева, қовун -тарвуз, биринчи, иккинчи овқат, ҳовури чиқиб турган қиймали сомса, барра кабоб, десертга яна аллақандай ноз -неъматлар билан стол тузаб, эл олдига дастурхон солди. Шунда еб -ичиб, чиқиб кетаётганлардан бири, тишини ковлаб: - бу ифлос бундай зиёфатга шунча пулни қаердан олди? -деган экан, кекириб.
Қарангки, бу воқеани ҳазрат Навоий бундан беш юз йил аввал ёзиб кетган эканлар.
Яна бир мисрасида Алишер Навоий, шам образини яратар эканлар:



Тил чиқормишдир сусаб, парвоналарнинг қониға



дея ёзадилар.Қаранг, шамнинг чанқаганидан томоғи қақраб, тили оғзидан чиқиб қолган эмиш. Шундай ёмон чанқаган эмиш. Яна шунчаки, сувга эмас, ўзининг шуъласига талпинганича, теварагида чирпираб айланаётган парвона капалакларнинг қонига ташна экан! Мана сизга, сўзлар ёрдамида, ҳеч қандай бўёқ, мўйқаламсиз ишланган дахшатли, ҳайратомуз картина.Шундай эмасми?
Энди гап Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасининг раиси, Ўзбекистон халқ шоири Сирожиддин Саййид ҳақида борар экан, мен юқоридаги гапларим исботи учун шоирнинг бир мисра шеърини келтирмоқчиман.
Шоир ўзининг севги ҳақида ёзган бир ғазалида:

 

Соч толасидай чоки гирибонида куйдим


дея ёзади. Қаранг, ғазалнинг адабий қаҳрамони яъни маъшуқанинг фил суягидай силлиқ бўйни шу қадар эҳтиросли, ҳароратли эканки, унинг соч толаси ўша ҳароратга дош беролмай, жизғинак бўлиб, куйиб, қорайиб кетган эмиш! Мен сенинг ишқингда ўша соч толасидай куйиб, жизғинак бўлдим -демоқда шоир. Мана, ошиқ юрак изтиробларининг максимал аниқ шаклу шамоили, сурати!
Дўстимиз Сирожиддин Саййиднинг бир мисра шеърида шундай юксак сўз санъати, ҳайратомуз маъно ва мазмун беркинган бўлса, унинг тузган баёзларию, девонларида қандай ҳазиналар ётибди экан?
"Сирож" сўзи асли, чироқ маъносини англатади. Ҳа, Сирожиддин Саййид замонавий адабиётимизнинг олмос чироқларидан биридир. Асрлар зулматини ёритгувчи бу чироқ мангу порлайверсин!

 


14/07/2022.
Кундуз соат 2:10.
Канада, Онтерио.

 

 

 

 
Еще статьи...